31 maart: Internationale Dag van Transgendervisibiliteit (TDOV)

De zaak Wijnen

Ook in België wordt de International Transgender Day of Visibility gevierd. De geschiedenis van trans personen in België is een verhaal van veerkracht en vooruitgang. Een van de vroegste en meest bepalende momenten was de zaak Wijnen. In 1967 onderging Peggy Wijnen een operatie die, volgens historici, de eerste Belgische operatie van man naar vrouw* was. Kort na de operatie overleed Peggy. De Belgische justitie wilde de betrokken artsen vervolgen, maar zij werden in 1969 vrijgesproken. Dit proces legde de basis voor het wettelijke kader dat medische ingrepen voor trans personen in België mogelijk maakt, een mijlpaal in de erkenning van de rechten van trans personen. Toch zou het nog lange tijd duren voor transities een ingeburgerd begrip worden.

Een transitie is een meervoudig en diep persoonlijk proces. Dat kan sociaal (voornaam, genderexpressie of voornaamwoorden veranderen), juridisch (de burgerlijke staat wijzigen) of medisch (hormonen, operaties) zijn. Een traject kan bestaan uit verschillende stappen, verschillende volgordes of verschillende combinaties. Elke trans persoon is zelf het best geplaatst om te bepalen wat die nodig heeft. Het is niet aan de samenleving, noch aan de medische wereld, noch aan de staat om in diens plaats te beslissen.

Evolutie

Sinds de zaak Wijnen is er veel vooruitgang geboekt. In de jaren tachtig werd in België een eerste genderteam opgericht. Daarnaast begonnen trans personen zich in 1980 te verenigen in de eerste trans organisaties. Doorheen de jaren ontstonden er steeds meer groepen, zowel rond medische als niet-medische belangen, wat de gemeenschap sterker en veerkrachtiger maakte. Binnen de LGBTQIA-+ beweging werd eveneens meer aandacht geschonken aan trans personen en hun noden. 

Op juridisch vlak heeft België veel vooruitgang geboekt. De wet van 2017 die de regelingen met betrekking tot transgender personen hervormde, heeft de procedure voor het wijzigen van de burgerlijke staat vereenvoudigd door medische vereisten af te schaffen. Iemand die de geslachtsvermelding in de burgerlijke staat wil wijzigen, hoeft geen medische diagnose meer voor te leggen en ook niet te bewijzen dat die vooraf een sterilisatie-operatie heeft ondergaan. De wettelijke erkenning van genderidentiteit in België is voortaan uitsluitend gebaseerd op persoonlijke zelfbeschikking. Sinds de wet van 20 juli 2023 kunnen trans personen hun gender en hun voornaam meerdere keren wijzigen via dezelfde procedure. Dit zijn overwinningen na een werk van lange adem, gedragen door activisten en verenigingen.

Die positieve evolutie zet zich vandaag de dag voort, ondanks het moeilijke klimaat. Het aantal gespecialiseerde centra voor gendertransitie in België is gestegen van twee naar zes, wat betekent dat steeds meer mensen de zorg en ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Bovendien werd een record gevestigd van 748 mensen die hun geslachtsaanduiding op hun identiteitsdocumenten hebben aangepast. Het zijn vaak jongeren onder de 25 jaar die deze stap zetten, een teken dat de jongere generatie steeds meer vrijheid en ruimte ervaart om zichzelf te zijn. 

Op het vlak van discriminatie verbiedt de “Genderwet” (wet van 10 mei 2007, gewijzigd in 2023) elke discriminatie op basis van genderidentiteit, genderexpressie en transitie, en beschouwt deze daden als strafbare feiten. Deze wet dekt intimidatie, directe en indirecte discriminatie. Transfobie is dus illegaal in België.

De realiteit in het dagelijks leven

De wetgevende vooruitgang is reëel en belangrijk. Maar een wetgevende verandering is helaas geen garantie voor een mentaliteitsverandering. Voor veel trans personen in België blijft het dagelijks leven gekenmerkt door talrijke discriminaties en agressies in fundamentele domeinen als werk, huisvesting, gezondheidszorg of de openbare ruimte.

De laatste studie van het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen (2025) meldt dat 83,7% van de bevraagde trans- en non-binaire personen in de afgelopen twee jaar slachtoffer is geweest van discriminatie. RainbowHouse geeft aan dat volgens verschillende studies 50 tot 90% van de trans personen in hun leven te maken krijgt met intimidatie gelinkt aan hun genderidentiteit en dat minstens 25% slachtoffer wordt van agressie. Dit geweld heeft ook diepgaande gevolgen voor de mentale gezondheid: wereldwijd ligt het risico op zelfdoding drie keer hoger voor trans personen dan voor de rest van de bevolking.

Daarbovenop komt een zorgwekkende mondiale context: de anti-genderbeweging, die het bestaan van trans personen zelf in vraag stelt, wint aan kracht, met name via sociale media. Deze discours voeden een transfobe sfeer en normaliseren haatdragend gedrag.

De International Transgender Day of Visibility is dan ook meer dan ooit een dag om te vieren. Het is een moment om stil te staan bij de kracht en de moed van trans personen in onze samenleving, en om samen te bouwen aan een wereld waar iedereen zichzelf kan zijn.