Validisme door een genderlens

Op 18 en 19 september 2026 organiseert Amazone haar jaarlijkse festival genaamd De Feministische Dagen. Dit jaar draait het thema rond de gezondheid van vrouwen en genderminderheden. We grijpen deze gelegenheid aan om het validistisch geweld waarmee zij geconfronteerd worden zichtbaar te maken, geweld dat maar al te vaak onzichtbaar blijft, ook binnen de feministische strijd zelf.

Wat is validisme?

Validisme, ook wel capacitisme of handicapisme genoemd, verwijst naar het geheel van discriminaties en geweld dat mensen met een beperking ondervinden. Een beperking kan motorisch, zintuiglijk, cognitief, psychisch of verbonden aan een chronische ziekte zijn, en is dus niet altijd zichtbaar.

Validistische onderdrukking beperkt zich echter niet tot individuele vooroordelen, maar is ingebed in een kapitalistisch sociaal systeem dat lichamen en capaciteiten hiërarchiseert op basis van prestatie- en productiviteitsnormen. Het ideaal van gezondheid en de afwezigheid van beperking verheft niet-beperkte personen tot referentiemodel, terwijl diegenen die niet aan deze normen beantwoorden gemarginaliseerd worden.

Mensen met een beperking worden niet alleen geconfronteerd met discriminerende stereotypen, maar ook met institutioneel geweld dat voortvloeit uit een omgeving die in de eerste plaats ontworpen is voor niet-beperkte personen. Het overheidsbeleid, met name op het gebied van onderwijs, stedelijke inrichting en toegang tot diensten, houdt nog steeds onvoldoende rekening met mensen met een beperking, wat bijdraagt aan uitsluitingssituaties en aan vormen van afhankelijkheid die hen verder kwetsbaar maken voor geweld.

De strijd tegen validisme: een beknopte geschiedenis

Antivalidistische bewegingen ontstaan begin jaren 80 in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Zweden dankzij Disability Studies. In een context waarin een beperking nog grotendeels als een individueel probleem wordt beschouwd, stelt deze stroming voor het eerst dit individualisme in vraag ten voordele van een sociale en politieke visie.  Het persoonlijke wordt daarbij politiek. Onderzoekers binnen Disability Studies analyseren een beperking als een sociale constructie die voortkomt uit een samenleving die niet is aangepast aan individuen die niet aan gezondheidsnormen voldoen.

De Engelstalige term ableism beschrijft het systemische karakter van de onderdrukking van personen met een beperking. De Nederlandse vertaling validisme werd in 1988 geïntroduceerd door Yvette den Brok-Rouwendal in haar boek over leven met een beperking.

Vrouwen en genderminderheidsgroepen in de frontlinie tegen validisme

Validisme treft niet alle individuen op dezelfde manier. Het is noodzakelijk een intersectionele benadering te hanteren om te begrijpen hoe de verschillende dominantiesystemen zich tot elkaar verhouden en elkaar wederzijds versterken. Vrouwen en genderminderheidsgroepen met een beperking bevinden zich op het snijpunt van meerdere vormen van onderdrukking, wat hun blootstelling aan geweld en discriminatie vergroot. Ze worden niet alleen benadeeld als persoon met een beperking, maar ook als vrouw, als een persoon van kleur, etc.

Seksisme en validisme steunen op gelijkaardige mechanismen van hiërarchisering van lichamen en levens, tussen die van de dominanten en de gedomineerden. Ze manifesteren zich beide door een inferiorisering en zelfs infantilisering, een controle over gedragingen en lichamen, een precarisering die de afhankelijkheid versterkt, alsook een uitsluiting uit bepaalde sociale ruimtes.

In deze context zijn vrouwen en genderminderheidsgroepen met een beperking sterker blootgesteld aan seksistisch en seksueel geweld. Het meest recente Europese onderzoek over gendergerelateerd en interpersoonlijk geweld rapporteert dat in België 56,3% van de vrouwen die arbeidsongeschikt zijn wegens een beperking of een langdurig gezondheidsprobleem psychologisch geweld hebben ondergaan, tegenover 29,9% in de algemene vrouwelijke bevolking. Ook verklaart 41,2% van hen fysiek geweld te hebben ondervonden, tegenover 14,4% voor alle vrouwen. Wat betreft seksueel geweld door een partner gaat het om 24,3%, een percentage dat vier keer hoger ligt dan bij werkende vrouwen. Deze cijfers blijven echter onderschat door onderrapportage van geweld en een gebrek aan toegang tot meldingssystemen.

Deze overblootstelling wordt onder meer verklaard door situaties van fysieke, economische en sociale afhankelijkheid die het verlaten van geweldsituaties bemoeilijken, maar ook door institutionele obstakels die blijven bestaan, zoals weinig toegankelijke klachtenprocedures, een gebrek aan opleiding van hulpverlenend personeel en preventie- en sensibiliseringstools die niet zijn aangepast aan de verschillende soorten beperkingen.

Het is dan ook meer dan noodzakelijk rekening te houden met de verschillende leefwerelden van vrouwen en genderminderheidsgroepen met een beperking, en hen een effectieve toegang te garanderen tot financiële autonomie en bescherming tegen geweld.

Uw feministische agenda

Op 18 en 19 september 2026 organiseert Amazone haar Feministische Dagen rond het thema gender en gezondheid. Op het programma staan workshops, conferenties en filmprojecties rond thema’s zoals gewichtsdiscriminatie, geestelijke gezondheid, het moederschap van migrantenvrouwen en nog veel meer.

Van 26 november tot 6 december 2026 organiseert de Stad Brussel de Week van de Handicap met een reeks toegankelijke activiteiten om elkaar te ontmoeten en te spreken over de zichtbaarheid van mensen met een beperking.

Op 29 november organiseert het platform Mirabal de jaarlijkse betoging tegen geweld op vrouwen met een volledig toegankelijk parcours, om gendergeweld aan te klagen en de nood aan beschermingsbeleid voor alle vrouwen te herbevestigen.